Μνήμη και καθημερινή ζωή

Τι αξίζει να καταγραφεί

Η ιστορία μιας κοινότητας περιλαμβάνει τις δουλειές, τις διαδρομές προς την αγορά, τη ζωή στο σπίτι, τα παιχνίδια και τα χρόνια του σχολείου. Χωρά επίσης τις εμπειρίες των γυναικών, των ανθρώπων που μετανάστευσαν και όσων έμειναν. Αυτά είναι πεδία για την ανάπτυξη του αρχείου, με συγκεκριμένες μαρτυρίες και γνωστή προέλευση.

Μια ανάμνηση και το ιστορικό της πλαίσιο

Μια αφήγηση μπορεί να αφορά προσωπική εμπειρία ή ιστορία που ακούστηκε από προηγούμενη γενιά. Στην παρουσίασή της θα διατηρούνται αυτή η διαφορά, ο χρόνος της συνέντευξης και ο χρόνος του γεγονότος. Η συμφωνία με άλλες πηγές και οι αποκλίσεις θα σημειώνονται χωρίς να χάνεται η φωνή του αφηγητή.

Τραγούδια, φορεσιές και αντικείμενα

Κάθε αντικείμενο ή τραγούδι χρειάζεται δική του ιστορία: πού καταγράφηκε, ποιος το χρησιμοποίησε ή το ερμήνευσε, πότε και σε ποια περίσταση. Η ενότητα δεν αποδίδει αυτόματα κάθε ηπειρωτικό έθιμο σε μία μόνο γλωσσική κοινότητα. Τα τεκμήρια θα παρουσιάζονται ένα ένα, με λεζάντες και τις αναγκαίες άδειες.

Η συμμετοχή των αφηγητών

Πριν από μια νέα καταγραφή χρειάζεται σαφής συμφωνία για τον σκοπό, την πρόσβαση και τις χρήσεις της. Ο αφηγητής πρέπει να γνωρίζει τι θα δημοσιευθεί και να έχει δυνατότητα ελέγχου του υλικού πριν από τη δημοσίευση, όπου είναι εφικτό. Oral History Association, Statement on Ethics.

Στην πρώτη έκδοση δεν έχει ενεργοποιηθεί συλλογή συνεντεύξεων. Η ενότητα θα εμπλουτίζεται με πραγματικό υλικό όταν ολοκληρώνονται οι συμφωνίες και η επιμέλειά του.

Τεκμηρίωση Oral History Association · 2018 S22

Αργυρότοπος: καταλαβαίνω μια γλώσσα, τη μιλώ λιγότερο

Τον Αύγουστο του 2021, μια γυναίκα από τον Αργυρότοπο κατέθεσε στο αρχείο Istorima τις αναμνήσεις της, με το ψευδώνυμο Μαρία Παπαδοπούλου. Είχε μεγαλώσει κοντά στους παππούδες της και θυμόταν τα αρβανίτικα ως καθημερινή γλώσσα επικοινωνίας. Για τη δική της ηλικιακή ομάδα περιέγραψε μια διαφορετική σχέση: κατανοούσαν όσα άκουγαν, αλλά δεν χρησιμοποιούσαν συνήθως τη γλώσσα στην καθημερινότητά τους. Η κατανόηση και η ενεργός ομιλία, επομένως, δεν είχαν υποχωρήσει με τον ίδιο τρόπο.

Στην ίδια αφήγηση, η απομάκρυνση των νεότερων από το χωριό συνδέεται με τις περιορισμένες δυνατότητες εργασίας. Η Ηγουμενίτσα και το εξωτερικό εμφανίζονται ως προορισμοί, ενώ οι γιορτές και το καλοκαίρι ως χρόνοι επιστροφής. Πρόκειται για μια προσωπική μαρτυρία που φωτίζει τη σχέση οικογενειακής ζωής, μετακίνησης και γλωσσικής μετάδοσης. Δεν μας δίνει ποσοστό ομιλητών ούτε περιγράφει όλες τις οικογένειες του Αργυρότοπου. Μας δείχνει όμως πώς μια γλώσσα μπορεί να παραμένει οικεία ακόμη και όταν χρησιμοποιείται λιγότερο. Istorima, EL-19656.

Τεκμηρίωση Μαρία Παπαδοπούλου (ψευδώνυμο), αφήγηση· Ανδρομάχη Μπιστιώλη, συνέντευξη · 2021 S32

Μαυρούδι: το σπίτι, η γιαγιά και το σχολείο

Η Χρυσάνθη Κολιογιάννη, γεννημένη το 1940 στο Μαυρούδι, αφηγήθηκε στο Istorima τον Οκτώβριο του 2022 τη ζωή της στο χωριό και αργότερα στην Αθήνα. Στις παιδικές της αναμνήσεις τα αρβανίτικα αποτελούσαν τη γλώσσα του οικογενειακού περιβάλλοντος. Η επικοινωνία με τη γιαγιά της εξακολούθησε να γίνεται σε αυτή τη γλώσσα όταν επέστρεφε πλέον με τα δικά της παιδιά. Στην αφήγηση διατηρούνται ακόμη σύντομοι χαιρετισμοί, αποδοσμένοι με ελληνικούς χαρακτήρες από την απομαγνητοφώνηση του αρχείου.

Για το μεταπολεμικό σχολείο θυμάται τις έξι τάξεις σε μία μεγάλη αίθουσα και έναν δάσκαλο. Αναφέρει επίσης πρωινή και απογευματινή φοίτηση, την οποία η ίδια συνδέει και με τη γλώσσα. Αυτή είναι η ερμηνεία μιας πρώην μαθήτριας· για την επίσημη αιτιολόγηση του προγράμματος χρειάζονται σχολικά αρχεία. Η μαρτυρία επιτρέπει να δούμε την εκπαίδευση μέσα στην καθημερινότητα ενός παιδιού, δίπλα στους οικογενειακούς δεσμούς και στη μετέπειτα εσωτερική μετανάστευση. Δεν αρκεί για να συναχθεί ενιαία σχολική πολιτική σε ολόκληρη τη Θεσπρωτία. Istorima, EL-23405.

Τεκμηρίωση Χρυσάνθη Κολιογιάννη, αφήγηση· Λουίζα Ντούρου, συνέντευξη · 2022 S33

Η γλώσσα ταξιδεύει και με τις κασέτες

Τα τραγούδια δεν κυκλοφορούσαν μόνο από στόμα σε στόμα. Η μελέτη του Λάμπρου Μπαλτσιώτη, δημοσιευμένη το 2008, εντοπίζει μικρή δισκογραφική παραγωγή στα αρβανίτικα της Ηπείρου και παράλληλες διαδρομές κασετών. Αναφέρει ότι ηχογραφήσεις από την Αλβανία κυκλοφορούσαν πριν από το 1990–1991 και αναπαράγονταν σε τουλάχιστον ένα δισκοπωλείο της Ηγουμενίτσας. Έτσι η τοπική μουσική ζωή συνδεόταν και με εμπορικά δίκτυα, καταστήματα και μουσικούς πέρα από τα σύνορα.

Ο δισκογραφικός του κατάλογος περιλαμβάνει συγκεκριμένα ίχνη αυτής της ιστορίας:

Θανάσης Βασιλείου, Ηπειρώτικα: Τραγουδώ για τη Θεσπρωτία, Ηχογέννηση ΗΧ 533, 1990.
Σωτήρης Νικολάου, Εσύ βρε Γουμενίτσα, Ηχογέννηση ΗΧ 640, 1995.
Σέας Γκίκας, Αρβανίτικα τραγούδια, Symban Sound Α.Σ.2248, CD και κασέτα, με αβέβαιη χρονολόγηση στην πηγή.

Οι εγγραφές τεκμηριώνουν κυκλοφορίες, όχι το πότε δημιουργήθηκε κάθε τραγούδι ή πόσο διαδεδομένο ήταν σε ένα χωριό. Η παρουσίαση συγκεκριμένων εκδόσεων βοηθά να αποφύγουμε μια αόριστη εικόνα ενιαίου «αρβανίτικου ρεπερτορίου». Μπαλτσιώτης 2008, σ.63–64,68.

Τεκμηρίωση Λάμπρος Μπαλτσιώτης · 2008 S34

Οι γυναίκες στην εργασία και στο σπίτι

Η ζωή των Σουλιωτισσών περιλάμβανε τη φροντίδα του ζωικού κεφαλαίου, τις ανάγκες του νοικοκυριού και τη δύσκολη μεταφορά νερού από χαμηλότερα σημεία. Η συμμετοχή σε συγκρούσεις μπορούσε να περιλαμβάνει μεταφορά τροφίμων και τραυματιών ή ένοπλη δράση. Συνυπήρχε με μια οικογενειακή οργάνωση που έδινε προτεραιότητα στην ανδρική γραμμή συγγένειας. Με τον γάμο η γυναίκα εγκαθίστατο στην οικογένεια του άνδρα της και συχνά καταγραφόταν με όνομα που παρέπεμπε σε αυτόν. Η Χρυσούλα, σύζυγος του Μάρκου Μπότσαρη, αναφερόταν ως Μάρκαινα. Η οικογενειακή αλληλογραφία, όπως παρουσιάζεται στη μελέτη του ΚΕΘΙ με παραπομπές στην Ψιμούλη, φωτίζει και άλλες θέσεις ευθύνης: στην Αγκώνα, η θεία Μάρω είχε ουσιαστικό ρόλο στη διαχείριση του σπιτιού και στην ανατροφή των παιδιών. Πρόκειται για ιστορία εργασίας, εξουσίας και επιβίωσης, μαζί με την ιστορία των πολεμικών κατορθωμάτων. ΚΕΘΙ· επιστημονική υπεύθυνη Ευρυδίκη Ρετσίλα· συντονίστρια Καλλιόπη Χ. Παπατζανή· ερευνητές Κ. Αρβανίτης, Γλ. Βλαχογιάννη, Μ. Μαντά, Ε.Κ. Ξυδοπούλου, Μ.Χ. Παπαγιαννοπούλου, 2006.

Τεκμηρίωση ΚΕΘΙ· επιστημονική υπεύθυνη Ευρυδίκη Ρετσίλα· συντονίστρια Καλλιόπη Χ. Παπατζανή· ερευνητές Κ. Αρβανίτης, Γλ. Βλαχογιάννη, Μ. Μαντά, Ε.Κ. Ξυδοπούλου, Μ.Χ. Παπαγιαννοπούλου · 2006 S40

Πώς η Σουλιώτισσα έγινε δημόσιο σύμβολο

Η εικόνα της Σουλιώτισσας συνδέθηκε με την πολεμική αντοχή και τη θυσία. Ο ιστορικός Sakis Gekas εξετάζει πώς οι αναπαραστάσεις γυναικών πολεμιστριών μεταβάλλονται σε διαφορετικές πολιτικές περιόδους. Τον 19ο αιώνα προβάλλονται ως ηρωίδες και μάρτυρες του έθνους· από τη δεκαετία 1940 η γυναικεία πολεμική παρουσία συνδέεται επίσης με διεκδικήσεις ισότητας. Οι εικόνες και τα μνημεία έχουν επομένως τη δική τους ιστορία: δείχνουν και τις αξίες της εποχής που τα δημιούργησε. Sakis Gekas, 2021.

Τεκμηρίωση Sakis Gekas · 2021 S42

Κεστρίνη: οικογενειακές φωτογραφίες και μνήμη του σχολείου

Το 2018 η ενορία του Αγίου Μηνά Κεστρίνης ανακοίνωσε μια μικρή έκδοση σε μορφή ημερολογίου, βασισμένη σε αναζήτηση πηγών και μαρτυρίες κατοίκων. Στην παρουσίασή της αναφέρονται φωτογραφία του χωριού στα τέλη της δεκαετίας του 1960, φωτογραφία πολύτεκνης οικογένειας του 1962 και εικόνα από τα εγκαίνια του δημοτικού σχολείου στις αρχές της δεκαετίας του 1970. Το δημοσιευμένο απόσπασμα μεταφέρει επίσης μαρτυρία για σχολείο με τριάντα μαθητές το 1899. Η ίδια η ενορία δηλώνει ότι δεν μπορεί να χρονολογήσει με ακρίβεια την εγκατάσταση των προγόνων των σημερινών κατοίκων. Πρόκειται για μια τοπική προσπάθεια διατήρησης της οικογενειακής και σχολικής μνήμης· οι παλαιότερες χρονολογήσεις παραμένουν μαρτυρίες της έκδοσης, που χρειάζονται διασταύρωση με σχολικά και εκκλησιαστικά αρχεία.

Τεκμηρίωση Ιερός Ναός Αγίου Μηνά Κεστρίνης · 2018 S99

Στο σχολείο του Σμέρτου από τα γειτονικά Τσατσέικα

Ο Κωνσταντίνος Τσάτσας, γεννημένος το 1966 στα Τσατσέικα, περιγράφει στο Istorima τη φοίτησή του στο δημοτικό σχολείο του Σμέρτου. Στη συνέντευξη του Μαρτίου 2021 θυμάται τις καθημερινές διαδρομές με τα πόδια, ακόμη και με κακοκαιρία, και τη χαρά όταν κάποιο αυτοκίνητο μετέφερε τα παιδιά. Μετά το σχολείο βοηθούσε στα κοπάδια και διάβαζε το βράδυ. Θυμάται ακόμη ότι το 1973 ο πατέρας του έφερε τηλεόραση από τη Γερμανία, όπου είχε εργαστεί επί πέντε χρόνια: τα παιδιά συγκεντρώνονταν σε ένα δωμάτιο για να παρακολουθήσουν. Ο αφηγητής παρουσιάζει την οικογένειά του ως βλάχικη και κτηνοτροφική. Η μαρτυρία του δείχνει πώς το σχολείο και η εκκλησία του Σμέρτου εξυπηρετούσαν και έναν γειτονικό οικισμό, συνδέοντας διαφορετικές οικογενειακές παραδόσεις. Δεν αποτελεί μαρτυρία αρβανιτοφωνίας των Τσατσέικων.

Τεκμηρίωση Κωνσταντίνος Τσάτσας (αφηγητής)· Γιαννούλα/Γιάννα Αποστόλου (ερευνήτρια) · 2021 S100

Πέστιανη: η επιθυμία να μείνει μαζί το χωριό

Σε κείμενό του το 2016 ο Αλέξιος Τρουμπούκης περιγράφει την αποκατάσταση μετά τον σεισμό του 1979 ως ζήτημα οικογενειακού μέλλοντος. Στην αφήγησή του, οι κάτοικοι ζητούν εγκατάσταση κοντά στην Ηγουμενίτσα επειδή θέλουν καλύτερη πρόσβαση των παιδιών στο σχολείο και στην εργασία. Θυμάται σκηνές, προσδοκίες για τη νέα θέση στο Γκανί και μακρά αναμονή. Η διεκδίκηση δεν αφορά μόνο ένα καινούργιο σπίτι: αφορά και τη δυνατότητα να συνεχιστούν οι δεσμοί του χωριού. Πρόκειται για επώνυμη γραπτή μνήμη, με τη συναισθηματική και διεκδικητική οπτική του συντάκτη. Οι καταγγελίες και οι αριθμοί που παραθέτει χρειάζονται χωριστό έλεγχο στα διοικητικά αρχεία.

Τεκμηρίωση Αλέξιος Τρουμπούκης · 2016 S93

Πέστιανη και Γκανί: τι καταγράφει η Βουλή το 1997

Η απάντηση του Υφυπουργού Υγείας και Πρόνοιας Θεόδωρου Κοτσώνη, στις 8 Σεπτεμβρίου 1997, συνδέει ρητά τον σεισμό του 1979 με πρόγραμμα λαϊκής κατοικίας που εγκρίθηκε στις 21 Δεκεμβρίου 1987 στη θέση Γκανί Γραικοχωρίου. Αφορούσε οικογένειες από την Κρυόβρυση, την Αγία Μαρίνα και τη Δριμίτσα.

Σύμφωνα με την απάντηση, είχαν αναγνωριστεί 89 δικαιούχες οικογένειες συνολικά, από τις οποίες 40 από την Κρυόβρυση, και είχαν δοθεί τίτλοι κυριότητας. Περίπου 20 ακόμη οικογένειες της Κρυόβρυσης, που είχαν ήδη ανεγείρει σπίτια αλλού με στεγαστικά δάνεια, ζητούσαν οικόπεδα για να βρεθούν μαζί με τους συγχωριανούς τους. Το θέμα τους παρέμενε υπό εξέταση. Το έγγραφο τεκμηριώνει μια διαδικασία με διάρκεια και εκκρεμότητες· δεν υποστηρίζει μια ενιαία ημερομηνία μεταφοράς ολόκληρου του χωριού.

Τεκμηρίωση Θεόδωρος Κοτσώνης, Υφυπουργός Υγείας και Πρόνοιας· Βουλή των Ελλήνων · 1997 S94

Όταν αλλάζει ο σχολικός χάρτης

Κοινοβουλευτική απάντηση του Ιανουαρίου 1997 δίνει συγκεκριμένα ίχνη των αλλαγών στην εκπαίδευση. Καταγράφει την κατάργηση του μονοθέσιου σχολείου Κρυόβρυσης το 1986–87 και του τριθέσιου Γκρίκας το 1989–90. Σε χωριστό κατάλογο, για καταργήσεις λόγω συγχώνευσης, αναφέρει Λαδοχώρι και Μαυρούδι το 1987–88, Σκάνδαλο το 1989–90 και Ελευθέρι το 1995–96.

Οι χρονολογίες βοηθούν να τοποθετηθούν οι μαθητικές αναμνήσεις: ποιο σχολείο θυμάται ο αφηγητής, πότε άλλαξε η διαδρομή του και σε ποια μονάδα συνέχισε. Δεν αποδεικνύουν από μόνες τους ερήμωση χωριού, γλωσσική πολιτική ή πλήρη παύση της εκπαίδευσης στον τόπο. Η επόμενη έρευνα χρειάζεται τις αποφάσεις συγχώνευσης και τα μαθητολόγια των σχολείων υποδοχής.

Τεκμηρίωση Ιωάννης Ανθόπουλος, Υφυπουργός Παιδείας· Βουλή των Ελλήνων · 1997 S95

Νοέμβριος 1979: η καθημερινότητα έξω από το σπίτι

Το πρωτοσέλιδο του Ηπειρωτικού Αγώνα της 8ης Νοεμβρίου 1979 μεταφέρει εικόνες από τις πρώτες ημέρες μετά τον σεισμό. Ο απεσταλμένος Γιώργος Κυρούσης περιγράφει οικογένειες σε σκηνές, αυτοκίνητα και πρόχειρα καταλύματα, γυναίκες που μαγειρεύουν έξω και βρεγμένα ρούχα που απλώνονται στον ήλιο. Για την Κρυόβρυση σημειώνει την ανησυχία από βράχια που κατρακυλούσαν προς το χωριό. Στο Γραικοχώρι καταγράφει και ένα γλέντι, ενώ στα Αμπέλια την ανάγκη για νερό, τρόφιμα και ζωοτροφές.

Η συνύπαρξη φόβου, φροντίδας και στιγμών συλλογικής αντοχής δίνει ανθρώπινο περιεχόμενο στην ιστορία της καταστροφής. Είναι επιτόπιο δημοσιογραφικό τεκμήριο της εποχής. Οι περιγραφές του δεν υποκαθιστούν τεχνική αποτίμηση των ζημιών ούτε μεταφέρονται αδιακρίτως σε κάθε χωριό.

Τεκμηρίωση Γιώργος Κυρούσης, απεσταλμένος του Ηπειρωτικού Αγώνα · 1979 S96

Οι απόδημοι οργανώνουν βοήθεια στο Σπόρτιγκ

Οι Θεσπρωτικοί Αντίλαλοι της 30ής Δεκεμβρίου 1979 καταγράφουν εκδήλωση αλληλεγγύης που είχε γίνει στις 9 Δεκεμβρίου στο Σπόρτιγκ της Αθήνας. Την οργάνωσαν η Πανηπειρωτική Συνομοσπονδία και απόδημοι Ηπειρώτες, με αφιλοκερδή συμμετοχή μουσικών, τραγουδιστών και χορευτικών ομάδων. Η εφημερίδα αναφέρει εισπράξεις 450.000 δραχμών που διατέθηκαν για τους σεισμοπλήκτους της Θεσπρωτίας.

Η ιστορία συνδέει τα χωριά με τους ανθρώπους που ζούσαν μακριά τους. Η μουσική και οι σύλλογοι λειτουργούν εδώ ως τρόποι κινητοποίησης και βοήθειας. Το γεγονός ανήκει στο ευρύτερο ηπειρωτικό περιβάλλον· η πηγή δεν το χαρακτηρίζει αποκλειστικά αρβανίτικη εκδήλωση ούτε κατανέμει την ενίσχυση ανά χωριό.

Τεκμηρίωση Θεσπρωτικοί Αντίλαλοι· εκδότης-διευθυντής Σπύρος Κ. Τσώνης· το συγκεκριμένο ρεπορτάζ χωρίς διακριτή υπογραφή στη σ.1 · 1979 S97

Αργυρότοπος: μια αγροτική διαδρομή γίνεται οικογενειακός θρύλος

Η Πολυξένη Αθανασίου αφηγήθηκε το 2021 ένα περιστατικό από τα παιδικά της χρόνια στον Αργυρότοπο. Μετά το σχολείο, εκείνη και μια φίλη της ανέλαβαν να μεταφέρουν φαγητό και νερό στον πατέρα της, που εργαζόταν στον ελαιώνα πέρα από το ποτάμι. Η ανάμνηση διασώζει συγκεκριμένα αντικείμενα: ξύλινο σκεύος φαγητού, αγορασμένο από πλανόδιους Μετσοβίτες, και υφαντή τορβά. Η μεταφορά εφοδίων έφερνε έτσι τα παιδιά μέσα στην καθημερινή αγροτική εργασία.

Στη διαδρομή τοποθετεί την τρομακτική συνάντηση με ένα ασυνήθιστο φίδι. Ακολουθεί η διήγηση του πατέρα της για τη Σοφίζα και μια παλιά εκκλησία. Το επεισόδιο παρουσιάζεται ως παιδική ανάμνηση και τοπικός θρύλος: μας δείχνει πώς ένας τόπος συνδέεται με φόβους, οικογενειακές εξηγήσεις και προφορική παράδοση, χωρίς να πιστοποιεί την ύπαρξη του περιγραφόμενου πλάσματος ή του ναού.

Τεκμηρίωση Πολυξένη Αθανασίου (αφήγηση)· Ανδρομάχη Μπιστιώλη (συνέντευξη) · 2021 S101

Πέρδικα: ο μύλος, το καντήλι και η φροντίδα του ναού

Στην αφήγηση της Ευαγγελίας Παππά, το 2021, ο Άγιος Αθανάσιος της Πέρδικας εμφανίζεται ως τόπος οικογενειακής ζωής και καθημερινής φροντίδας. Η αφηγήτρια συνδέει τον πατέρα της με τον κοντινό μύλο και θυμάται τη γιαγιά της να φροντίζει την εκκλησία: άναμμα του καντηλιού, προετοιμασία για τις λειτουργίες και το πανηγύρι, επαναλαμβανόμενες διαδρομές προς τον ναό. Μέσα από αυτές τις μικρές πράξεις γίνεται ορατή η εργασία μιας γυναίκας που στήριζε τη θρησκευτική ζωή του τόπου.

Για την Κατοχή θυμάται τη δική της οικογένεια μαζί με άλλες να διαμένουν στον χώρο της εκκλησίας. Ο φούρνος, το ψήσιμο του ψωμιού, το πλύσιμο και ο ύπνος δείχνουν τη μετατροπή ενός λατρευτικού χώρου σε προσωρινό χώρο διαβίωσης. Πρόκειται για προσωπική παιδική ανάμνηση, όχι για χρονολόγηση της ίδρυσης του ναού· η ίδια δηλώνει ότι δεν γνωρίζει πότε χτίστηκε.

Τεκμηρίωση Ευαγγελία Παππά (αφήγηση)· Ανδρομάχη Μπιστιώλη (συνέντευξη) · 2021 S102

Στον κάμπο της Κεστρίνης: τα καλοκαιρινά ταλβάρια

Μια γειτονική μαρτυρία από τη μικρασιατική Νέα Σελεύκεια φωτίζει την εποχική ζωή στον κάμπο Κεστρίνης–Ηγουμενίτσας. Ο Νίκος Ανδριώτης περιγράφει το 2021 οικογένειες που περνούσαν τους θερινούς μήνες στα χωράφια τους. Θυμάται ότι και ο ίδιος κοιμήθηκε εκεί γύρω στο 1967–1969. Τα «ταλβάρια» ήταν υπερυψωμένες κατασκευές με ξύλινα στηρίγματα και καλάμια, στις οποίες ανέβαιναν με σκάλα. Χρησίμευαν για ανάπαυση και ύπνο, με κουνουπιέρες, μέσα στον χώρο της καθημερινής καλλιέργειας.

Η περιγραφή συνδέει την αγροτική παραγωγή με μια εποχική μετακίνηση ολόκληρου του νοικοκυριού, πέρα από τη μόνιμη κατοικία του χωριού. Στην ίδια συνέντευξη ο αφηγητής μιλά για τα παιδιά γειτονικών οικισμών, ανάμεσά τους το Καστρί, το Μαυρούδι και η Κεστρίνη, χωρίς να θυμάται συγκρούσεις της δικής του παιδικής εμπειρίας. Η αφήγηση αφορά αυτόν τον κοινό χώρο επαφών· δεν αποδίδει αρβανίτικη ταυτότητα στη Νέα Σελεύκεια.

Τεκμηρίωση Νίκος Ανδριώτης (αφήγηση)· Θωμάς Βαγγελής (συνέντευξη) · 2021 S103

Από το Μαργαρίτι στον φούρνο της πόλης

Ο Ηλίας Νικολάου, σε συνέντευξη του Αυγούστου 2020, περιγράφει την παιδική του ζωή στο Μαργαρίτι μέσα σε αγροτική οικογένεια με οκτώ παιδιά. Θυμάται τις στερήσεις του σπιτιού και τη μεγάλη γειτονιά των παιδικών του χρόνων. Μετά το Δημοτικό έφυγε έφηβος για την Αθήνα. Η οικογενειακή διαδρομή χωρίστηκε: κάποιοι συγγενείς πήγαν στη Γερμανία, ενώ άλλοι ακολούθησαν συγγενείς της μητέρας στην πρωτεύουσα. Εκεί, το δίκτυο συγγένειας έγινε και δίκτυο εργασίας. Έμαθε την αρτοποιία και εργάστηκε στη Δάφνη, πριν από τη στρατιωτική του θητεία και ξανά μετά την επιστροφή του. Γύρω στο 1981–1982 εγκαταστάθηκε στα Ιωάννινα. Η προσωπική του ιστορία δείχνει πώς η μαθητεία σε μια τέχνη, οι συγγενικές σχέσεις και η εσωτερική μετανάστευση μπορούσαν να συνδεθούν μέσα στην ίδια οικογένεια.

Τεκμηρίωση Ηλίας Νικολάου, αφήγηση· Ηλίας Νικολακόπουλος, συνέντευξη · 2020 S104

Με το καΐκι από τους Παξούς στην Άρπιτσα

Η Ανδριάνα Απέργη, κάτοικος Λάκκας Παξών, αφηγείται το 2022 την ιστορία του παππού της, ενός ναυτικού που εργάστηκε και με δικό του καΐκι. Μετέφερε οικιακά σκεύη και είδη προίκας στα Επτάνησα και στα παράλια της Θεσπρωτίας, ενώ συνδύαζε το εμπόριο με ψάρεμα και μεταφορές. Στην οικογενειακή αφήγηση ξεχωρίζει ένα ταξίδι προς την Άρπιτσα, τη σημερινή Πέρδικα, για τη διάθεση λαδιού και την προμήθεια αλευριού. Η ίδια δεν γνωρίζει αν επρόκειτο για απευθείας ανταλλαγή ή για πώληση και αγορά. Την ιστορία άκουσε από τον παππού και τον πατέρα της, στο οικογενειακό περιβάλλον. Η μαρτυρία ανοίγει ένα παράθυρο στις θαλάσσιες συνδέσεις της Πέρδικας με τα νησιά, χωρίς να εξισώνει την οικογενειακή μνήμη με εμπορικό κατάστιχο.

Τεκμηρίωση Ανδριάνα Απέργη, αφήγηση· Νικολαΐς Μπιμπλή, συνέντευξη · 2022 S105

Αυγά, λουλούδια και γειτονικά πιάτα στην Πλαταριά

Επιστρέφοντας για Πάσχα στην Πλαταριά το 2009, ο Χρήστος Ευαγγέλου ξαναπερπάτησε τους τόπους των παιδικών του χρόνων. Θυμάται τις παρέες που έλεγαν τον Λάζαρο, με ένα παιδί στεφανωμένο με αγριολούλουδα, και μάζευαν αυγά και μικρά νομίσματα. Η μοιρασιά έφερνε διαφωνίες· μερικές φορές τα αυγά πουλιούνταν στο μπακάλικο για να μοιραστεί ευκολότερα το αντίτιμο. Για τα Βάγια τα παιδιά ετοίμαζαν σταυρούς από φοίνικα, ενώ τη Μεγάλη Παρασκευή συγκέντρωναν λουλούδια από κήπους, χωράφια και ελαιώνες. Στο πασχαλινό τραπέζι οι αναμνήσεις αφορούν και την οικονομία του νοικοκυριού: το κρέας μαγειρευόταν σε μερίδες, ώστε να φτάσει για περισσότερες ημέρες. Οι γειτόνισσες αντάλλασσαν πιάτα φαγητού μέσω των παιδιών. Το κείμενο, δημοσιευμένο το 2015, διασώζει τη δική του βιωμένη και νοσταλγική όψη της γιορτής.

Τεκμηρίωση Χρήστος Στεφ. Ευαγγέλου · 2015 S106

Οι φωτογραφίες που ένωναν το χωριό με τους ξενιτεμένους

Σε συνέντευξη του 2015 ο Χρήστος Ευαγγέλου εξηγεί πώς συγκρότησε τη φωτογραφική συλλογή της Πλαταριάς. Στις πρώτες οικογενειακές εικόνες περιλαμβάνονταν φωτογραφίες στρατευμένων συγγενών, ενώ αργότερα συγχωριανοί απέκτησαν δικές τους μηχανές. Θυμάται τον Σπύρο Αναστασίου να φωτογραφίζει και να εμφανίζει ο ίδιος τις εικόνες. Γύρω στο 1960, ο πλανόδιος φωτογράφος Τάσος Ρούμπης κάλυπτε γάμους, βαφτίσια και πανηγύρια, αλλά και φωτογραφίες που στέλνονταν στους μετανάστες. Η εικόνα γινόταν έτσι ένας τρόπος οικογενειακής επικοινωνίας πέρα από τα σύνορα. Ο ίδιος ο συλλέκτης φύλαξε επίσης εργαλεία και καθημερινά αντικείμενα, ανάμεσά τους τα παπούτσια της μητέρας του που είχε κατασκευάσει ο τσαγκάρης αδελφός του. Οι ετήσιες εκθέσεις παρουσίαζαν τα πρόσωπα μαζί με την ιστορία κάθε φωτογραφίας και αναγνώριζαν ποιος την είχε παραχωρήσει.

Τεκμηρίωση Π. Α. Αναστασίου, συνέντευξη· Χρήστος Στεφ. Ευαγγέλου, αφηγητής · 2015 S107

Μια ανάμνηση της Πάργας στον τύπο του Μαργαριτίου

Στα Νέα του Μαργαριτίου του 1995 δημοσιεύτηκε ένα σύντομο ανώνυμο κείμενο με τίτλο «Η σφραγίδα». Ο συντάκτης επιστρέφει στην παιδική του ηλικία, όταν βρισκόταν πρόσφυγας στην Πάργα κατά την Κατοχή. Η σκηνή διαδραματίζεται έξω από καφενείο: ένας άνθρωπος χρειάζεται άδεια για να περάσει από ιταλικό φυλάκιο και ένας πρώην κοινοτάρχης προσπαθεί να τον βοηθήσει. Το χιουμοριστικό εύρημα της αφήγησης είναι μια αυτοσχέδια απομίμηση σφραγίδας με κατακάθι καφέ. Στο τέλος ο συντάκτης διευκρινίζει ότι οι διάλογοι είχαν γίνει στα αρβανίτικα, αλλά τους αποδίδει στα ελληνικά. Το δημοσίευμα δείχνει πώς μια παλιά γλωσσική εμπειρία περνούσε στον τοπικό τύπο. Διαβάζεται ως αναμνηστικό ανέκδοτο, όχι ως ανεξάρτητα εξακριβωμένη περιγραφή του περιστατικού.

Τεκμηρίωση Ανυπόγραφο στη συγκεκριμένη στήλη · 1995 S108