Η γλώσσα και οι τοπικές της μορφές
Γλώσσα
Η γλώσσα και οι τοπικές της μορφές
Γλωσσική συγγένεια, διγλωσσία και πραγματικές καταγραφές.
Τα ιδιώματα της Ηπείρου
Τα τοπικά ιδιώματα ανήκουν στον νότιο τοσκικό χώρο της αλβανικής και συνδέονται με την τσαμική. Συγγενεύουν με τα αρβανίτικα της νότιας Ελλάδας, αλλά έχουν διαφορετική ιστορική πορεία: η γεωγραφική γειτνίαση και οι επαφές στην Ήπειρο διαφέρουν από την ιστορία των νότιων γλωσσικών νησίδων. Η ταξινόμηση αυτή αφορά γλωσσικές σχέσεις και δεν καθορίζει τον εθνικό αυτοπροσδιορισμό των ομιλητών. Δώρης Κυριαζής, 2012, Victor A. Friedman και Brian D. Joseph, 2025, Anila Omari, 2013.
Πώς ονομάζεται μια γλώσσα
Σε ορισμένες καταγραφές, οι ομιλητές χρησιμοποιούν την ονομασία shqip όταν μιλούν στην τοπική γλώσσα και «αρβανίτικα» όταν μιλούν ελληνικά. Η επιλογή ονομασίας αποτελεί στοιχείο κοινωνικής και γλωσσικής χρήσης. Από μόνη της δεν αποδεικνύει υπηκοότητα, πολιτική επιδίωξη ή ταύτιση του ιδιώματος με τη σημερινή πρότυπη αλβανική. Θανάσης Μωραΐτης και Λεωνίδας Εμπειρίκος, 2002.
Ένα αρχείο φωνών με γνωστή προέλευση
Κάθε μελλοντική γλωσσική καταγραφή θα συνοδεύεται από τόπο, χρόνο, συμφωνημένη αναφορά του ομιλητή, πρωτότυπο ήχο, μεταγραφή και ελληνική απόδοση. Οι μορφές θα διατηρούνται όπως καταγράφηκαν. Η επιμέλεια δεν θα μετατρέπει μια τοπική λέξη σε υποτιθέμενη κοινή μορφή για όλη τη Θεσπρωτία.
Η παρούσα έκδοση δεν παρουσιάζει νέα απογραφή ομιλητών ούτε κατασκευασμένα παραδείγματα προφορικού λόγου.
Μικρές λέξεις για το φαγητό και το φυσικό περιβάλλον
Το καθημερινό λεξιλόγιο συνδέει τη γλώσσα με συγκεκριμένες εργασίες και εμπειρίες. Σε μελέτη του 2013, ο γλωσσολόγος Δώρης Κυριαζής καταγράφει από ηλικιωμένο πληροφορητή της Αμπελιάς Θεσπρωτίας τους τύπους kroviq και koroviq για παρασκεύασμα από πρωτόγαλα. Πρόκειται για το πρώτο γάλα μετά τη γέννα του ζώου, που εμφανίζεται με διάφορες ονομασίες στη διατροφική ζωή κτηνοτροφικών περιοχών. Ο συγγραφέας συγκρίνει αυτούς τους τύπους με ελληνικές και αλβανικές διαλεκτικές λέξεις και εξετάζει τη σλαβική τους ετυμολογική σύνδεση. Η συγκεκριμένη καταγραφή είναι γλωσσικό τεκμήριο από έναν πληροφορητή, χωρίς να αποτελεί συνταγή ή απόδειξη ότι το ίδιο φαγητό παρασκευαζόταν παντού με τον ίδιο τρόπο. Kyriazis 2013, σ.181–183.
Μια νεότερη εθνοβιολογική έρευνα, δημοσιευμένη το 2023, προσθέτει τοπικές ονομασίες του φρύνου: θιθιλιώπα στο Καρτέρι και σισελιώπα στο Καστρί Θεσπρωτίας. Το συμπλήρωμα ομαδοποιεί τους τύπους τιθλιώπα/μπιθλιώπα σε κατάλογο τοποθεσιών που περιλαμβάνει την Αγιά Πάργας και το Ελευθέριο, χωρίς χωριστή αντιστοίχιση κάθε παραλλαγής σε κάθε χωριό. Πρόκειται για καταγραφές ονομασιών του ζώου, όχι για καθολικό λεξιλόγιο κάθε χωριού. Η αξία τους βρίσκεται στην ακρίβεια: μια λέξη συνδέεται με κατονομασμένο τόπο και ερευνητική πηγή. Επειδή οι λέξεις ταξιδεύουν και μεταξύ γειτόνων, η χρήση τους από μόνη της δεν καθορίζει την εθνική ταυτότητα του ομιλητή. Davranoglou & Embirikos 2023, S1 Text.
Τι σημαίνει ότι ένα ιδίωμα διατηρεί παλαιότερα στοιχεία;
Η Anila Omari εξετάζει το 2013 συντηρητικά χαρακτηριστικά της τσαμικής, η οποία εντάσσεται στη νότια τοσκική. Στα παραδείγματά της περιλαμβάνονται η διατήρηση φωνηεντικής διάρκειας και παλαιότερων συμφωνικών συμπλεγμάτων, όπως kl και gl. Η σύγκριση με παλιά αλβανικά κείμενα και συγγενείς ποικιλίες αναδεικνύει τη γλωσσική ιστορία αυτών των μορφών. «Παλαιότερο χαρακτηριστικό» σημαίνει εδώ συγκεκριμένη γλωσσική διατήρηση, όχι ότι μια κοινότητα έμεινε αναλλοίωτη ή ότι η γλώσσα της δεν γνώρισε αλλαγές.
Η προέλευση των παραδειγμάτων έχει σημασία: η μελέτη αξιοποιεί υλικό του Pedersen από τη Μούρσι, στη σημερινή Αλβανία, και καταγραφές του Haxhihasani από εκτοπισμένους Τσάμηδες στην Αλβανία μεταξύ 1946 και 1965. Αυτά προσφέρουν συγκριτικό πλαίσιο. Για να παρουσιαστεί ένας τύπος ως καταγραφή συγκεκριμένου ορθόδοξου χωριού της Θεσπρωτίας, χρειάζεται χωριστή τοπική τεκμηρίωση. Omari 2013, σ.117–123.