Χωριά της Θεσπρωτίας: γλώσσα, ιστορία και μνήμη
Ιστορίες χωριών
Χωριά της Θεσπρωτίας: γλώσσα, ιστορία και μνήμη
Δεκαπέντε τοπικές καρτέλες με ονόματα, σχολικές μαρτυρίες, οικογενειακές διαδρομές, εργασία και πολιτιστική μνήμη.
Πρόσθετα τεκμήρια για τους τόπους
Η νέα συλλογή συνδέει τις ιστορίες των χωριών με πρωτότυπα ΦΕΚ, εικόνες και ακριβείς στατιστικές μονάδες. Τα στοιχεία αυτά συνοδεύουν τη γλωσσική και ιστορική έρευνα· δεν την υποκαθιστούν.
Εικόνες με προέλευση και άδειες · Σαρώσεις και ελεγμένες μεταγραφές · Πληθυσμοί και μετονομασίες
Μικροϊστορίες χωριών
Η ιστορία των μικρών χωριών βρίσκεται σε διαφορετικά είδη τεκμηρίων: παλιές ονομασίες, σχολικές εκθέσεις, οικογενειακές αναμνήσεις, συλλογικά αρχεία και γιορτές. Κάθε καρτέλα συνδέει τον τόπο με όσα μπορούν να τεκμηριωθούν για συγκεκριμένη εποχή. Η παρουσία ενός χωριού εδώ δηλώνει αντικείμενο έρευνας, χωρίς να αποδίδει κοινή ταυτότητα σε όλους τους κατοίκους του.
Καστρί, Άγιος Βλάσιος και Πέστιανη στην καταγραφή του 1895
Στην έκδοση της οθωμανικής στατιστικής του 1895 από τον ιστορικό Μιχάλη Κοκολάκη, το Καστρί Ηγουμενίτσας εμφανίζεται ως Καστρί Ντάγι και ο Άγιος Βλάσιος ως Σούβλιαση. Οι εγγραφές ανήκουν στον καζά Μαργαριτιού και επιτρέπουν μια συγκεκριμένη ματιά στο οικιστικό τοπίο πριν από την ένταξη της περιοχής στο ελληνικό κράτος.
| Εγγραφή του 1895 | Χανέδες | Άρρενες | Θήλεις |
|---|---|---|---|
| Καστρί Ντάγι | 189 | 399 | 396 |
| Σούβλιαση [Άγιος Βλάσιος] | 194 | 459 | 430 |
| Πέστανη [Κρυόβρυση] | 43 | 125 | 106 |
Οι χανέδες ήταν οθωμανική απογραφική μονάδα σπιτιών ή εστιών. Δεν πρέπει να μετατρέπονται αυτόματα σε σύγχρονα νοικοκυριά. Οι στήλες αυτές δεν περιέχουν κατανομή κατά γλώσσα ή θρήσκευμα. Η συντομογραφία «χ.» δηλώνει χωριό και το «τ.» τσιφλίκι. Στην ίδια στατιστική υπάρχει και διαφορετικό Καστρί, στην περιοχή Φαναρίου· η διάκριση των δύο οικισμών είναι απαραίτητη.
Η δημοτική παρουσίαση συνδέει τον Άγιο Βλάσιο με την παλαιότερη ονομασία Σούβλιαση και αναφέρει αλλαγή ονόματος στις 20 Σεπτεμβρίου 1928.
Σχολικές μαρτυρίες και γλώσσα
Η διατριβή της Παπαδημητρίου διασώζει χρονολογημένες σχολικές παρατηρήσεις. Ο γενικός χαρακτηρισμός «ξενόφωνος» δεν κατονομάζει γλώσσα· το Χ δηλώνει απουσία αναφοράς.
| Τόπος | Σχολική ένδειξη και περίοδος |
|---|---|
| Καστρί | Αλβανική/αρβανίτικη, 1946–47 |
| Γραικοχώρι | Αλβανική, 1946–47 |
| Λαδοχώρι | Αλβανική, 1964–65· συνομιλία δύο γυναικών |
| Πλαταριά, Πέρδικα, Καρβουνάρι | Αλβανική και κουτσοβλάχικη, 1946–47 |
| Πέστιανη/Κρυόβρυση | «Αλβανοτσάμικον ιδίωμα», 1968–69· ηλικιωμένοι συγγενείς |
| Σκάνδαλο | Βλάχικη και «Αλβανοτσάμικον ιδίωμα», 1969–70 |
| Άγιος Βλάσιος | Ξενόφωνος: 1946–48, 1950–51, 1952–55 |
| Γκρίκα | Ξενόφωνος: 1946–47, 1950–51, 1952–55 |
| Κορίτιανη | Ξενόφωνος: 1952–55 |
| Ψάκα | Ξενόφωνος: 1953–54 |
| Νεοχώρι | Ελληνική: 1946–47, 1954–55· ξενοφωνία: 1952–54 |
Οι ιστορικοί όροι δεν αποδίδουν σημερινή ταυτότητα. Δύο γλώσσες σε ένα χωριό δεν σημαίνουν ότι κάθε κάτοικος μιλούσε και τις δύο.
Πέστιανη — Κρυόβρυση
Η Πέστιανη είναι η σημερινή Κρυόβρυση, μικρός ορεινός οικισμός στη Δημοτική Ενότητα Ηγουμενίτσας του ομώνυμου Δήμου. Το διάταγμα μετονομασίας της Πέστιανης σε Κρυόβρυση υπογράφηκε στις 20 Σεπτεμβρίου 1955 και δημοσιεύθηκε στις 10 Οκτωβρίου 1955, στο ΦΕΚ Α΄ 287 (σ. 2402). Η ημερομηνία διατάγματος που αναφέρει ο Πανδέκτης διακρίνεται από την ημερομηνία δημοσίευσης. Στην ίδια εγγραφή διασώζεται και η παλαιότερη παραλλαγή «Πέτσιανη».
Σπίτια, δουλειές και γιορτές στη μεταπολεμική μνήμη
Σε κείμενο που αναδημοσιεύθηκε το 2017, ο συνταξιούχος δάσκαλος Γρηγόριος Αντωνίου Δήμας ανακαλεί τις επισκέψεις του στην Πέστιανη κατά τα έτη 1947–1953. Περιγράφει πέτρινα, συνήθως διώροφα σπίτια, κοντά το ένα στο άλλο, και μονοπάτια που συνέδεαν τους μαχαλάδες. Θυμάται την κτηνοτροφία ως κύρια απασχόληση, περιορισμένη καπνοκαλλιέργεια και ορισμένους ξυλοκόπους που προμήθευαν καυσόξυλα σε φούρνους της Ηγουμενίτσας.
Στην αφήγησή του ξεχωρίζουν οι συγγενικές επισκέψεις, η φιλοξενία και η συλλογική προετοιμασία των γάμων. Ιδιαίτερη εντύπωση του είχε προκαλέσει ο χορός Μπεράτι. Ανακαλεί ακόμη μια εβδομάδα κατά την οποία φωτογράφιζε συγγενείς και φίλους με δανεική μηχανή. Πρόκειται για το βλέμμα ενός συγκεκριμένου επισκέπτη και συγγενή, που διασώζει σκηνές καθημερινότητας και υποδεικνύει πιθανό φωτογραφικό υλικό προς αναζήτηση.
Εργασία και οικογενειακές μετακινήσεις
Σχολικές εκθέσεις συνδέουν την Πέστιανη με καπνοκαλλιέργεια και ανεπαρκή εισοδήματα το 1946–47. Το 1968–69 καταγράφουν παιδιά γονέων εργαζόμενων στη Δυτική Γερμανία, υπό τη φροντίδα ηλικιωμένων συγγενών. Στους τελευταίους αναφέρεται η ρητή γλωσσική μαρτυρία του παραπάνω πίνακα.
Ποδόσφαιρο και ένα τοπικό αρχείο
Ένα ακόμη κεφάλαιο της συλλογικής ζωής αφορά τον Αθλητικό Ποδοσφαιρικό Γυμναστικό Σύλλογο «Πέστιανη Κρυόβρυσης». Αφιέρωμα του 2021, με υλικό που παραχώρησε ο παλαιός πρόεδρός του Παντελής Ιωάννου, παρουσιάζει φωτογραφίες της ομάδας, το λάβαρο και αναπαραγωγές εγγράφων. Η λεζάντα της πρώτης γενικής συνέλευσης δίνει ημερομηνία 25 Ιουλίου 1982. Το δημοσίευμα αναφέρει ότι τα έγγραφα βρίσκονταν στο κοινοτικό κατάστημα Κρυόβρυσης. Αυτό αποτελεί συγκεκριμένο σημείο εκκίνησης για αναζήτηση του αρχείου και για μελέτη της συμμετοχής των κατοίκων στον τοπικό αθλητισμό.
Το Καστριώτικο Καρναβάλι και η αναπαράσταση του γάμου
Την Καθαρά Δευτέρα το Καστρί αποτελεί τόπο συνάντησης και δημόσιας παρουσίασης της τοπικής παράδοσης. Η πολιτιστική διαδρομή «Εγνατία» του Υπουργείου Πολιτισμού περιγράφει την ολοκλήρωση των αποκριάτικων εκδηλώσεων της περιοχής με αναπαράσταση αρβανίτικου γάμου και γλέντι στο χωριό. Η ονομασία αυτή ανήκει στη σημερινή παρουσίαση του δρώμενου και έχει ιδιαίτερη θέση στη μνήμη που επιλέγει να αναδείξει η κοινότητα.
Στη δήλωση για την άυλη κληρονομιά, ο σύλλογος «ΤΙΤΑΝΗ» περιγράφει πομπή από το Ίδρυμα Ηλία Σάρρα, ηπειρώτικη μουσική, ζωγραφισμένες λευκές μάσκες και βελούδινες χρυσοκέντητες φορεσιές. Ανάμεσα στους θεατρικούς ρόλους βρίσκονται ο γιατρός, ο παπάς, η αρκούδα και ο αρκουδιάρης. Το κοινό γεύμα και η τελετουργική αποκάλυψη των μεταμφιεσμένων ολοκληρώνουν τη γιορτή. Η κατασκευή και η ζωγραφική των μασκών αναφέρονται επίσης ως μέρος της πρακτικής.
Ο φορέας που υπέβαλε τη δήλωση είναι ο Πολιτιστικός Σύλλογος Αγίου Βλασίου–Καστρίου–Μαυρουδίου «ΤΙΤΑΝΗ». Η ίδια η δήλωση περιγράφει τη συμμετοχή κατοίκων του Καστρίου και εθελοντών της γύρω περιοχής. Το δελτίο, που στην τρέχουσα ηλεκτρονική εγγραφή εμφανίζει ημερομηνία 12 Φεβρουαρίου 2026, δημοσιεύεται στις δηλώσεις που προχώρησαν στο επόμενο στάδιο· πρόκειται για στάδιο της διαδικασίας και όχι για τεκμήριο ολοκληρωμένης εγγραφής σε εθνικό ή διεθνή κατάλογο.
Μια συγκεκριμένη χρονιά της γιορτής αποτυπώνεται στο ρεπορτάζ της ΕΡΤ της 3 Μαρτίου 2025, που καταγράφει αναπαράσταση αρβανίτικου γάμου, προγαμήλια τελετουργικά και γλέντι. Η δημοσίευση επιτρέπει να συνδέσουμε την περιγραφή με χρονολογημένη εκδήλωση. Οι αφηγήσεις για την παλαιότητα του εθίμου παραμένουν μέρος της τοπικής μνήμης και χρειάζονται ξεχωριστά ιστορικά τεκμήρια για ακριβή χρονολόγηση.
Άγιος Βλάσιος: σχολείο και κοινή κοινωνική ζωή
Η σχολική έκθεση του 1948–49 συνδέει παιδιά Αγίου Βλασίου και Καστρίου με κοινό αγροτικό νηπιοτροφείο. Τα συσσίτια αποτελούν μέρος αυτής της κοινωνικής ιστορίας.
Οι κατάλογοι των Γενικών Αρχείων του Κράτους προσφέρουν συγκεκριμένες αφετηρίες: το Δημοτικό και Νυχτερινό Σχολείο Αγίου Βλασίου (EDU.211,1945–1989) και το Νηπιαγωγείο Αγίου Βλασίου–Καστρίου (EDU.194,1966–2004). Περιλαμβάνονται περιγραφές μαθητολογίων, πρακτικών και σχολικής περιουσίας. Τα πρωτότυπα βιβλία χρειάζονται χωριστή μελέτη.
Η συμμετοχή του Αγίου Βλασίου στον σύλλογο «ΤΙΤΑΝΗ» συνδέει σήμερα τη μελέτη του χωριού με το Καστρί και το Μαυρούδι. Για την έρευνα έχουν ιδιαίτερη αξία οι αναμνήσεις από το σχολείο, οι οικογενειακές γλωσσικές διαδρομές και τα τεκμήρια των συλλογικών εκδηλώσεων.
Γκρίκα
Η Γκρίκα ανήκει στη Δημοτική Ενότητα Παραμυθιάς του Δήμου Σουλίου. Το διοικητικό ευρετήριο καταγράφει ότι ο οικισμός Κάϊτσα καταργήθηκε και προσαρτήθηκε στη Γκρίκα το 1981.
Η Γκρίκα διαθέτει συγκεκριμένη αφετηρία αρχειακής έρευνας: τη σχολική συλλογή EDU.197 των ΓΑΚ Θεσπρωτίας. Η καρτέλα συνδέεται επίσης με τον συγκριτικό πίνακα παλαιών σχολικών εκθέσεων. Χρειάζεται πρόσθετη μαρτυρία που να κατονομάζει τη γλώσσα πριν αποδοθεί οριστικός γλωσσικός χαρακτηρισμός.
Ψάκα
Η Ψάκα ανήκει στη Δημοτική Ενότητα Παραμυθιάς του Δήμου Σουλίου. Το διοικητικό ευρετήριο συνδέει την ιστορία της με το Νικολίτσι, που καταργήθηκε ως χωριστός οικισμός και προσαρτήθηκε στην Ψάκα το 1971.
Για την Ψάκα εντοπίζονται χωριστές σειρές ημερήσιου και νυχτερινού δημοτικού σχολείου στην EDU.197. Η καρτέλα συνδέεται επίσης με τον πίνακα παλαιών σχολικών εκθέσεων. Η αναζήτηση διατηρεί και τη γραφή Ψάκκα του αρχειακού τίτλου. Χρειάζεται πρόσθετη τεκμηρίωση που να κατονομάζει τη γλώσσα.
Σεμερίζα
Η Σεμερίζα εξακολουθεί να καταγράφεται με αυτό το όνομα ως χωριστός οικισμός της κοινότητας Κορίτιανης. Η παλαιότερη μορφή Σανμηρίζα διορθώθηκε το 1940. Δεν πρέπει να αναζητείται υποχρεωτικά ένα διαφορετικό σημερινό όνομα ούτε να θεωρείται αποδεδειγμένη η γλώσσα των κατοίκων από την ετυμολογία του ονόματος. Το 1951 καταργήθηκε η κοινότητα Σεμερίζης και ο οικισμός προσαρτήθηκε στην κοινότητα Κορίτιανης.
Κορίτιανη Θεσπρωτίας
Η Κορίτιανη της ΔΕ Παραποτάμου χρειάζεται πλήρη γεωγραφικό προσδιορισμό για να διακρίνεται από την ομώνυμη κοινότητα των Ιωαννίνων. Η καρτέλα συνδέεται με παλαιές σχολικές εκθέσεις, ενώ η σημερινή κοινότητα περιλαμβάνει και άλλους διακριτούς οικισμούς. Οι αναφορές δεν γενικεύονται αυτομάτως σε όλους τους κατοίκους της κοινότητας. Στον πίνακα διοικητικής οργάνωσης αναφέρονται χωριστά η Κορίτιανη, η Κάτω Κορίτιανη, η Σεμερίζα και το Δίλοφο.
Νεοχώρι Παραμυθιάς
Το Νεοχώρι παρουσιάζεται ως τόπος συγκριτικής έρευνας. Οι διαχρονικές σχολικές αναφορές χρειάζονται συνεξέταση και δεν δικαιολογούν έναν ενιαίο χαρακτηρισμό για όλες τις περιόδους. Η ονομασία Νεοχώρι Παραμυθιάς διακρίνει την καρτέλα από πολυάριθμα ομώνυμα χωριά.
Λαδοχώρι — Λέδεσδα / Λεδέζα
Το Λαδοχώρι συνδέεται σήμερα με το ενιαίο αστικό σύνολο της Ηγουμενίτσας. Η παλαιότερη διοικητική ονομασία του εμφανίζεται ως Λέδεσδα: η ΕΕΤΑΑ καταγράφει τη μετονομασία σε Λαδοχώρι στο ΦΕΚ 179Α της 30ής Αυγούστου 1927. Η μορφή Λεδέζα επιβιώνει και σε νεότερες προσωπικές αφηγήσεις. Δεν ταυτίζουμε τις διαφορετικές γραφές με αποδεδειγμένη ετυμολογία.
Ο Χρήστος Ευαγγέλου, σε αναμνήσεις δημοσιευμένες το 2021, περιγράφει τη διαδρομή των μαθητών από την Πλαταριά προς το γυμνάσιο της Ηγουμενίτσας. Όταν η κακοκαιρία ή μια βλάβη εμπόδιζε τη συγκοινωνία με καΐκι, περπατούσαν από μονοπάτια περνώντας από τη Λεδέζα. Θυμάται ότι τα μαθήματα της Δευτέρας άρχιζαν το απόγευμα για να προλαβαίνουν οι μαθητές που επέστρεφαν από τα χωριά τους. Είναι μια συγκεκριμένη μαρτυρία για τον χρόνο και τον κόπο που απαιτούσε η πρόσβαση στη μέση εκπαίδευση.
Ένα πολύ παλαιότερο κεφάλαιο αφορά τον αρχαιολογικό χώρο. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού, ο ρωμαϊκός και παλαιοχριστιανικός οικισμός ιδρύθηκε στα τέλη του 1ου αιώνα π.Χ. και γνώρισε άνθηση έως τον 6ο αιώνα. Οι ανασκαφές έφεραν στο φως κατοικίες, εργαστήρια, λουτρά, αγωγούς ύδρευσης και αποχέτευσης, καθώς και ψηφιδωτά. Αμφορείς, νομίσματα και εισαγμένη κεραμική μαρτυρούν εμπορικές δραστηριότητες. Τα ευρήματα φωτίζουν την ιστορία του τοπίου· δεν αποδεικνύουν τη γλώσσα ή την καταγωγή της νεότερης κοινότητας.
Γραικοχώρι — σχολείο, μετακινήσεις και γυναικεία εργασία
Το Γραικοχώρι είναι σήμερα ενωμένο οικιστικά με την Ηγουμενίτσα. Στην έκδοση της οθωμανικής στατιστικής του 1895 απαντά η γραφή Γρικοχώρι. Πρόκειται για μαρτυρημένη μορφή του ονόματος, όχι από μόνη της για τεκμήριο διαφορετικής επίσημης ονομασίας ή για απόδειξη της γλώσσας των κατοίκων.
Στα Γενικά Αρχεία του Κράτους διατηρείται το αρχείο του Δημοτικού Σχολείου Γραικοχωρίου και του Σχολικού Κέντρου, με κωδικό EDU.208 και τεκμήρια 1945–2000. Οι τέσσερις φάκελοι περιλαμβάνουν μαθητολόγια, ελέγχους προόδου και υλικό του νυχτερινού σχολείου. Έτσι η σχολική ιστορία του τόπου περιλαμβάνει και την εκπαίδευση έξω από το ημερήσιο πρόγραμμα. Η χρονολογική αρχή του αρχείου δεν ταυτίζεται με την ίδρυση του σχολείου.
Σε συνέντευξη του Ιανουαρίου 2021, ο Σωτήρης Παππάς θυμάται ότι η οικογένειά του, μετακινούμενη στη διάρκεια του Εμφυλίου, στεγάστηκε μαζί με άλλες οικογένειες σε αίθουσα του σχολείου του Γραικοχωρίου. Αργότερα νοίκιασαν σπίτι στον συνοικισμό Κατούνα. Η αφήγηση διασώζει μια διαφορετική χρήση του σχολικού κτηρίου: προσωρινό καταφύγιο ανθρώπων που αναζητούσαν στέγη.
Μια άλλη όψη της κοινωνικής ζωής προέρχεται από την Πολυξένη Παργανά. Στη συνέντευξή της τον Φεβρουάριο 2021, ενώ μιλά για τη δική της εμπειρία στην ταπητουργία, αναφέρει δασκάλα και ταπητουργείο στο Γραικοχώρι, όπου εργάζονταν γυναίκες. Η μαρτυρία συνδέει το χωριό με ένα περιφερειακό δίκτυο χειροτεχνικής εργασίας και εκμάθησης τέχνης. Δεν προσδιορίζει από μόνη της το έτος ίδρυσης ή ολόκληρη τη διαδρομή του τοπικού εργαστηρίου.
Πλαταριά: το παλιό σχολείο ως χώρος μνήμης
Η Πλαταριά βρίσκεται στον ομώνυμο κόλπο, ανάμεσα στα ακρωτήρια Αγιονήσι και Ερημονήσι, μεταξύ Ηγουμενίτσας και Συβότων. Ανήκει στη Δημοτική Ενότητα Συβότων του Δήμου Ηγουμενίτσας.
Το παλιό δημοτικό σχολείο συνδέει σήμερα την εκπαιδευτική ιστορία με τη διατήρηση της καθημερινής ζωής. Στις δύο αίθουσές του στεγάζεται το Λαογραφικό Μουσείο Πλαταριάς, που ιδρύθηκε το 2007. Η συλλογή επικεντρώνεται στην προβιομηχανική περίοδο και στον 20ό αιώνα. Παρουσιάζει εργαλεία και αναπαραστάσεις επαγγελμάτων, καθώς και σκεύη μαγειρέματος και φαγητού, ρούχα, υφαντά, σεντόνια, έπιπλα και φωτιστικά. Η έκθεση οργανώνεται γύρω από τις δραστηριότητες μέσα και έξω από το σπίτι.
Τα αντικείμενα επιτρέπουν μια συγκεκριμένη παρουσίαση της πολιτιστικής κληρονομιάς: πώς παρασκευαζόταν το φαγητό, πώς εξοπλιζόταν το νοικοκυριό και ποιες εργασίες εξασφάλιζαν τα απαραίτητα αγαθά. Η σύνδεσή τους με ονόματα δωρητών, χρονολογίες και οικογενειακές αφηγήσεις αποτελεί χρήσιμη κατεύθυνση περαιτέρω τεκμηρίωσης. Η γεωγραφική προέλευση ενός εκθέματος δεν αρκεί για να του αποδοθεί συγκεκριμένη γλωσσική ταυτότητα. Για τις ιστορικές γλώσσες του χωριού υπάρχει το χωριστό σχολικό τεκμήριο που παρατίθεται στον κοινό πίνακα.
Πέρδικα: ονομασία, επαγγέλματα και λαογραφική συλλογή
Η παλαιότερη ονομασία της Πέρδικας είναι Αρπίτσα. Ο Πανδέκτης καταγράφει τη μετονομασία την 1η Απριλίου 1927, παραπέμποντας στο ΦΕΚ 76/1927. Η σημερινή Δημοτική Ενότητα Πέρδικας του Δήμου Ηγουμενίτσας περιλαμβάνει επίσης τον Αρίλλα, τη Βουνίστρα και το Καραβοστάσι.
Στο παλιό κοινοτικό κατάστημα στεγάζεται από τον Ιούλιο του 2000 το Λαογραφικό Μουσείο. Η συλλογή του επιτρέπει να παρουσιαστούν διαφορετικές πλευρές της εργασίας: γεωργία, κτηνοτροφία, υφαντική, ξυλοκοπή και ξυλουργική. Περιλαμβάνει ακόμη ενδυμασίες, οικιακά σκεύη, παλιά νομίσματα και πολεμικά αντικείμενα. Η συνύπαρξη αυτών των κατηγοριών μάς βοηθά να αντιμετωπίσουμε το χωριό ως τόπο πολλών δραστηριοτήτων, χωρίς να αποδώσουμε ένα επάγγελμα ή μια ενδυμασία σε όλους τους κατοίκους.
Στην πολιτιστική τοπογραφία ανήκει και το εκκλησάκι του Αγίου Αθανασίου, το οποίο ο δημοτικός οδηγός χρονολογεί στο 1811. Ο ίδιος οδηγός καταγράφει την τοπική παράδοση για εύρεση της εικόνας σε ελιά, δίπλα στη θέση του ιερού. Η αφήγηση αυτή παρουσιάζεται ως θρησκευτική παράδοση. Η ιστορία της κοινότητας και οι αλλαγές του πληθυσμού της χρειάζονται επιπλέον χρονολογημένες πηγές, πέρα από μνημεία και τοπωνύμια.
Καρβουνάρι: κτηνοτροφικές διαδρομές και σχολικό αρχείο
Το Καρβουνάρι ανήκει στη Δημοτική Ενότητα Παραμυθιάς του Δήμου Σουλίου. Η κοινότητά του περιλαμβάνει και την Κυρά Παναγιά.
Μια συγκεκριμένη όψη της μεταπολεμικής ζωής διασώζει η Ελένη Πιτούλη στη συνέντευξή της στο Istorima το 2021. Θυμάται συγγενείς της από το Καρβουνάρι που συνέχιζαν τη μετακινούμενη κτηνοτροφία. Επισκέπτονταν την Ηγουμενίτσα για αγορές ή γιατρούς και διανυκτέρευαν στο οικογενειακό σπίτι. Η ίδια συνδέει αυτούς τους συγγενείς με τη βλάχικη οικογενειακή της παράδοση και περιγράφει την υποχώρηση της γλωσσικής μετάδοσης στον δικό της κλάδο. Αναφέρει ακόμη απογόνους που συνέχισαν την κτηνοτροφία με διαφορετικές συνθήκες. Η μαρτυρία αφορά συγκεκριμένες οικογένειες.
Η σχολική ιστορία διαθέτει σαφή αρχειακή βάση: στα ΓΑΚ Θεσπρωτίας καταγράφονται 27 βιβλία του Δημοτικού Σχολείου Καρβουναρίου, 1945–1985. Περιλαμβάνουν μαθητολόγια, γενικούς ελέγχους, πρακτικά, οικονομικά βιβλία και αλληλογραφία. Παραδόθηκαν στα ΓΑΚ στις 17 Απριλίου 1991. Το σύνολο προσφέρει αφετηρία για μελλοντική μελέτη της φοίτησης και της σχολικής ζωής· εδώ έχει ελεγχθεί ο κατάλογος, όχι τα ίδια τα βιβλία.
Σκάνδαλο: γη, σχολείο και μετακινήσεις μαθητών
Το Σκάνδαλο, στη Δημοτική Ενότητα Αχέροντα του Δήμου Σουλίου, προσθέτει μια ακόμη όψη της ιστορίας των θεσπρωτικών χωριών. Ο συγκριτικός πίνακας των Balta, Yilmaz και Yaşar περιλαμβάνει τον οικισμό και τον κατατάσσει στην κατηγορία των τσιφλικιών. Η κατηγορία αφορά τη γαιοκτησία της ιστορικής καταγραφής.
Για τη μεταπολεμική εκπαίδευση υπάρχει συγκεκριμένο σωζόμενο υλικό: η συλλογή EDU.11 των ΓΑΚ Θεσπρωτίας καλύπτει τα έτη 1946–1971 και αποτελείται από πέντε βιβλία. Ο κατάλογος περιλαμβάνει μαθητολόγια και γενικούς ελέγχους, με υλικό και νυχτερινού σχολείου. Η επόμενη μελέτη μπορεί να εξετάσει τη φοίτηση παιδιών και ενηλίκων, χωρίς να συνάγει οικογενειακή γλώσσα μόνο από τα ονόματά τους.
Δημοσίευμα του 2024 παρουσιάζει φωτογραφία που αποδίδει στο Ιστορικό Αρχείο Παραμυθιάς και στο σχολικό περιβάλλον της Ποταμιάς το 1947. Αναφέρει μαθητές από το Σκάνδαλο και γειτονικά χωριά, μαζί με παιδιά μετακινούμενων κτηνοτρόφων. Είναι μια ένδειξη ότι η εκπαιδευτική ζωή ξεπερνούσε τα όρια ενός χωριού· η χρονολόγηση και οι ταυτίσεις της φωτογραφίας παραμένουν αποδιδόμενες στο δημοσίευμα.
Μαργαρίτι — Μια οικογενειακή ανάμνηση στα αρβανίτικα
Σε συνέντευξη του 2021 ο Δημήτρης Μάτης ανακαλεί τον χριστιανό παππού του, τεχνίτη που είχε εγκατασταθεί στο Μαργαρίτι, και έναν διάλογό του με τοπικό αγά πριν από το 1913. Ο αφηγητής προσδιορίζει ρητά τη γλώσσα: «στα Αρβανίτικα». Πρόκειται για οικογενειακή μνήμη, η οποία φωτίζει συγκεκριμένες επαφές και δεν περιγράφει τη γλώσσα όλων των κατοίκων.
Μαργαρίτι — Σύκα, λέξεις και συκομαΐδα
Το 1995 η Τούλα Στεφανίδου-Μαλακάτα κατέγραψε στην τοπική εφημερίδα αρβανίτικες ονομασίες ποικιλιών σύκων. Περιέγραψε ακόμη την ξήρανσή τους, την παρασκευή συκομαΐδας και την πώληση αποξηραμένων σύκων σε γειτονικά χωριά. Η μαρτυρία συνδέει το λεξιλόγιο με τον κάμπο, τη διατροφή και την τοπική οικονομία.
Μαργαρίτι — Η κωμόπολη και η ευρύτερη περιφέρεια
Το Μαργαρίτι υπήρξε διοικητική έδρα οθωμανικού καζά και κέντρο ελαιοπαραγωγικής περιοχής. Μελέτη οθωμανικών και άλλων πηγών καταγράφει μικρή χριστιανική παρουσία στην κωμόπολη στα τέλη του 19ου αιώνα. Τα στοιχεία για ολόκληρο τον καζά αφορούν πολύ ευρύτερη περιοχή και δεν μεταφέρονται αυτούσια στον οικισμό.
Μαργαρίτι — Το κάστρο
Στον λόφο νότια του οικισμού βρίσκεται το οθωμανικό κάστρο, που χρονολογείται γύρω στο 1549. Καταλήφθηκε και καταστράφηκε το 1571 από συνασπισμό βενετικών και τοπικών δυνάμεων και αργότερα ανακατασκευάστηκε. Χρησιμοποιήθηκε έως το 1913 ως στρατώνας, έδρα στρατιωτικού διοικητή και φυλακή. Η ιστορία του συμπληρώνει τη διαδρομή της κωμόπολης.
Οι ερωτήσεις που οδηγούν την επόμενη έρευνα
Για κάθε χωριό αναζητούμε ανθρώπους διαφορετικών γενεών που μπορούν να περιγράψουν ποια γλώσσα χρησιμοποιούσαν στο σπίτι, στην αυλή, στη δουλειά και στο σχολείο. Κρατούμε χωριστά τη δική τους μνήμη από ιστορίες που άκουσαν από μεγαλύτερους. Παλιές φωτογραφίες, τετράδια, επιστολές, προσκλήσεις γάμων και έγγραφα συλλόγων μπορούν να συνδέσουν τις αφηγήσεις με χρονολογίες. Η φωτογράφιση ή δημοσίευση κάθε τεκμηρίου προϋποθέτει γνωστή προέλευση και συμφωνημένους όρους χρήσης.
Καστρί και Σούβλιαση στα έγγραφα του 1815–1817
Το Καστρί και η Σούβλιαση, ο σημερινός Άγιος Βλάσιος, εμφανίζονται σε έγγραφα της διοίκησης του Αλή πασά που μελέτησε η ιστορικός Μαρία Ανεμοδουρά. Τον Ιανουάριο του 1815 διαταγή προς τον διαχειριστή του Καστρίου αφορά παράδοση λαδιού και σιταριού. Τον Δεκέμβριο καταγράφεται παράδοση καλαμποκιού από τα δύο χωριά. Στις 15 Φεβρουαρίου 1816 ο Μουχτάρ πασάς ζητά καλαμπόκι για στρατιωτικό σώμα του στην Ηγουμενίτσα. Λίγες ημέρες αργότερα εμφανίζεται και υποχρέωση φιλοξενίας μηχανικού και του γραμματικού που τον συνοδεύει. Το 1817 νέα εντολή αφορά έξι φορτώματα καλαμποκιού από τη Σούβλιαση. Αυτές οι μικρές εγγραφές φωτίζουν την αγροτική παραγωγή, τις απαιτήσεις της εξουσίας και τις συνδέσεις των χωριών με την Ηγουμενίτσα. Δεν καταγράφουν τη γλώσσα ή το θρήσκευμα κάθε καλλιεργητή.